
Άγγελος Άμβροτος, 1976
Συνεχίζοντας την εισαγωγή μου στην ποίηση του Άγγελου, είναι καιρός πιστεύω να εξηγήσω πώς νοείται ο εφιάλτης και πώς εκφράζεται η συναφής κατηγορία του εφιαλτικού στην ποίηση αυτή.
Πιστεύω πως η διακειμενική αναφορά την οποία υποκρύπτει ο τίτλος της μοναδικής διασωθείσης, αν και ανέκδοτης, ποιητικής συλλογής του Άμβροτου, είναι βασικής σημασίας στην προσπάθεια να αποκρυπτογραφηθεί η εφιαλτικότητα της ποίησης αυτής. Ο τίτλος, λοιπόν, Sie haben mich mißverstanden, αποτελεί σαφή αναφορά στο εξής απόσπασμα από τη Δίκη του Κάφκα: Sie haben mich mißverstanden. Sie sind verhaftet, aber das soll Sie nicht hindern, Ihren Beruf zu erfüllen. Sie sollen auch in Ihrer gewöhnlichen Lebensweise nicht gehindert sein.
Όταν ο Josef K. συμπεραίνει πως η σύλληψή του σημαίνει ότι θα πρέπει να οδηγηθεί στη φυλακή, ο δεσμοφύλακας του απαντά πως πρόκειται περί παρεξηγήσεως. Πράγματι, ο Josef έχει συλληφθεί, αλλά αυτό δεν θα πρέπει να τον εμποδίσει να κάνει τη δουλειά του, ούτε θα πρέπει να τον κάνει να αισθανθεί πως εμποδίζεται ο συνηθισμένος του τρόπος ζωής.
Αυτό το απόσπασμα, και για την ακρίβεια η ίδια η φύση της σύλληψης του Josef K. αποτελεί την ουσία του εφιάλτη. Η ζωή συνεχίζεται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, χωρίς φαινομενικά σε τίποτα να αλλάζει ο ρους της, χωρίς φαινομενικά να αλλάζουν οι παραμικρότερες συνήθειες. Αλλά πίσω από τις κουίντες έχει επισυμβεί μία κοσμογονική αλλαγή, αδιόρατη δια γυμνού οφθαλμού, που αλλάζει όμως όλα τα δεδομένα, τις αιτίες των πραγμάτων, τα αποτελέσματα των πράξεων: μία αλλαγή την οποία το υποκείμενο αδυνατεί να ελέγξει, αν και αυτή ελέγχει απολύτως την ύπαρξή του, αλλαγή της οποίας επίγνωση αποκτά το υποκείμενο μόνο μέσα από μία εφιαλτική χαραμάδα, η οποία του αποκαλύπτει το πραγματικό πρόσωπο της πραγματικότητας.
Η χαραμάδα αυτή είναι παρούσα στα περισσότερα ποιήματα του Άμβροτου. Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι σε ποιήματα όπως ο γόης ή το θέατρο όπου η χαραμάδα ανοίγεται μόλις στους τελευταίους στίχους του ποιήματος και οδηγεί σε μία ολοσχερή έκλειψη του υποκειμένου. Στον γόη, ο δεδομένος εξαρχής τρόμος της μεταμόρφωσης σε φίδι γίνεται αληθινά τρομακτικός με την καθυστερημένη διαπίστωση ότι ο πραγματικός εφιάλτης είναι η απέχθεια που το ίδιο το φίδι αισθάνεται μπροστά σε αυτήν τη μεταμόρφωση. Στο θέατρο, ομοίως, ο τρόμος του απροσδόκητου θανάτου των ηθοποιών γίνεται αληθινά τρομακτικός με την καθυστερημένη διαπίστωση ότι ο πραγματικός εφιάλτης είναι το γεγονός πως οι νεκροί είναι οι θεατές, πως το ανατριχιαστικό γεγονός των πολλαπλών θανάτων δεν ήταν αντικείμενο βλέμματος αλλά βιώματος. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, στην κηδεία ο κηδευόμενος αντιλαμβάνεται ότι δεν είναι τεθλιμμένος συγγενής μόνον όταν το χώμα της ταφής τον σκεπάζει, ο αμεδαίος αντιλαμβάνεται ότι ο ίδιος και όχι ο εραστής του βρίσκεται στον πάτο του πηγαδιού όταν κάποιος κάνει μια ευχή και ρίχνει ένα νόμισμα, ο κοιμισμένος καταλαβαίνει ότι αυτόν τον ίδιο κατασπάρασσαν τα θηρία μόνο όταν ξυπνά και οσμίζεται το αίμα, ενώ σε ποιήματα όπως η θάλασσα υπονοείται πως πιθανώς το υποκείμενο δεν έχει ακόμη αντιληφθεί ότι δεν βρίσκεται στη θάλασσα αλλά σε μία αποξηραμένη έρημο τέφρας.
Οι φαινομενικά διαφορετικές εικόνες που αναδύονται από τα ποιήματα αυτά είναι, ουσιαστικά, η ίδια εικόνα ενός ανθρώπου που ό,τι και αν του έχει συμβεί (και του συμβαίνουν πράγματα φοβερά, σημαίνοντα ζωή και θάνατο), δεν έχει συναίσθηση, δεν έχει επίγνωση, και φυσικά δεν έχει κανέναν έλεγχο. Η βασική συνιστώσα επομένως του διαρκώς επανερχόμενου εφιάλτη της ποίησης του Άμβροτου είναι η αίσθηση ότι πίσω από την πλάτη μου έχει συμβεί η ζωή, ο έρωτας και ο θάνατός μου. Η ζωή που νομίζω ότι ζω είναι μία ψευδαίσθηση, και μόνο μέσα από την ποίηση ενδέχεται ενίοτε να μου αποκαλυφθεί η εφιαλτική πραγματικότητα. Συνεχίζω λοιπόν τη ζωή μου σαν να μην ήξερα όσα η ποίηση μου έχει αποδείξει, σαν να μην με έχουν συλλάβει, σαν να μην είμαι ο Josef K.
Το “νόημα” λοιπόν της ποίησης του Άμβροτου, έτσι εκφρασμένο, δεν είναι τίποτα το καινούριο ή πρωτότυπο. Γνωστό ήδη από το Θεόδοτο του Καβάφη (ποίημα που, όχι τυχαία, ο Άμβροτος αγαπούσε ιδιαίτερα), στην πρόζα αριστοτεχνικά τοποθετημένο από τον Κάφκα, κυρίως στη Δίκη, αλλά και στο Γράμμα στον Πατέρα, στην ποίηση σχιζοφρενικά άμεσο στο Lesbos της Πλαθ, αλλά και σε ελάσσονες που ο Άμβροτος γνώριζε καλά, όπως ο Τσακνιάς της Πτέρυγας Χρονίων Παθήσεων.
Εκόμισε, λοιπόν, τίποτα ο Άμβροτος στην τέχνη; Φοβάμαι πως η προφανής απάντηση είναι: όχι. Και όμως, υπάρχει κάτι στα ποιήματά του που συγκινεί. Τείνω να πιστέψω πως πρόκειται για την ταύτιση ζωής και τέχνης την οποία πέτυχε, δι’ άλλης εντελώς οδού, ο Άμβροτος, με την αυτοκτονία/δολοφονία του. Διότι στην πραγματικότητα, η σκηνοθεσία του θανάτου του αρνείται την απώλεια ελέγχου την οποία θρηνεί η ποίησή του και με τον τρόπο αυτό προσεταιρίζεται το εφιαλτικό. Συγχρόνως, η μέθοδος του θανάτου (πνιγμός με σκοινί την ώρα του οργασμού), ταυτίζοντας τον οργασμό με το θάνατο, επικυρώνει τον απόλυτο έλεγχο του Άμβροτου επί του εφιάλτη. Τον έλεγχο αυτό δεν θα μπορούσε με κανέναν άλλο τρόπο να επιτύχει στη ζωή, όσο και αν μηρυκαστικά τον επαναλάμβανε στην ποίησή του.
Επομένως, ο Άμβροτος ενσάρκωσε, με απροσδόκητο τρόπο, τον αισθητισμό. Και δεν είναι τυχαίο που αστειευόμενος πάντα ισχυριζόταν ότι ήταν η μετενσάρκωση του Oscar Wilde.
Υ.Γ.: Επειδή έγινε κάποιος λόγος για το όνομά του, θα ήθελα να τονίσω ότι δεν αποτελεί ψευδώνυμο. Και τον ίδιο τον ποιητή είχε απασχολήσει το ασυνήθιστο αυτό επώνυμο, και ισχυριζόταν ότι προέρχεται από αιολική εκδοχή του ρήματος αμαρτάνω (απαρέμφατο αμβροτήν). Βεβαίως, εξίσου πιθανή, αν όχι πιθανότερη, είναι η άποψη του Κοκοβιού, καθώς πράγματι απαντά και στην Ιλιάδα θεός άμβροτος, και αίμα άμβροτο (=θεϊκό), αλλά είναι σαφές ότι ο ίδιος ο Άμβροτος προτιμούσε την… αμαρτωλή εκδοχή.
3 Comments:
- Μαύρος Γάτος said…
- Καλησπέρα Γιώργη.Πες το γατίσια διαίσθηση, πες το ότι θέλεις, αλλά αυτός ο συνομίληκος και φίλος σου ποιητής, μού μυρίζει πολύ… George…
μπορεί βέβαια να κάνω και λάθος…
Σ:)))))
- 1/31/2006 12:03:00 πμ
-
- sensualmonk said…
- [u give cats a bad name, spoilsport! ;-)]
- 1/31/2006 12:20:02 πμ
-
- Μαύρος Γάτος said…
- “Αυτός που χαλάει το κέφι της παρέας”;Σ;((((
- 1/31/2006 04:05:39 πμ